“Em bị mất kinh 4 tháng rồi, chắc do stress thôi phải không bác sỹ?”
Đây là một trong những câu hỏi mà bác sỹ thường xuyên gặp tại phòng khám. Thực tế, stress có thể gây rối loạn kinh nguyệt. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, vô kinh (mất kinh) lại là dấu hiệu đầu tiên của một bệnh lý nội tiết cần được phát hiện sớm.
Kinh nguyệt đều đặn không chỉ phản ánh sức khỏe sinh sản mà còn được xem như một “tấm gương” phản chiếu hoạt động của cả một hệ thống hormone tinh vi giữa não bộ, tuyến yên và buồng trứng.
Vậy một chu kỳ kinh bình thường diễn ra như thế nào? Khi nào mất kinh được gọi là vô kinh và những nguyên nhân nội tiết nào có thể đứng phía sau tình trạng này? Hãy cùng tìm hiểu qua bài viết dưới đây.
1. Một chu kỳ kinh bình thường diễn ra như thế nào?
Để tạo nên một chu kỳ kinh nguyệt bình thường, cơ thể cần sự phối hợp nhịp nhàng của nhiều cơ quan và hormone:
- Vùng dưới đồi (hypothalamus) tiết hormone GnRH.
- Tuyến yên tiết hormone FSH và LH.
- Buồng trứng sản xuất estrogen và progesterone.
- Nội mạc tử cung bong ra theo chu kỳ, từ đó tạo nên kinh nguyệt.
Có thể hình dung đây là một chuỗi hoạt động liên kết chặt chẽ với nhau. Chỉ cần một mắt xích trong hệ thống này gặp trục trặc, chu kỳ kinh nguyệt có thể bị ảnh hưởng, thậm chí biến mất.
2. Khi nào được gọi là vô kinh?
Vô kinh không đơn thuần là một kỳ kinh đến muộn. Tùy vào tình trạng trước đó của người bệnh, vô kinh được chia thành:
- Vô kinh nguyên phát: chưa có kinh khi ≥15 tuổi dù đã phát triển các đặc tính sinh dục thứ phát như ngực phát triển, xuất hiện lông mu và lông nách, hông rộng hơn
- Vô kinh thứ phát: mất kinh ≥3 tháng ở người trước đây có kinh đều, hoặc ≥6 tháng nếu chu kỳ vốn không đều.
Theo khuyến cáo của Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ (Endocrine Society) và Hiệp hội Sản phụ khoa Hoa Kỳ (ACOG), mọi trường hợp vô kinh kéo dài đều cần được đánh giá để tìm nguyên nhân.
3. Những nguyên nhân nội tiết thường gặp gây mất kinh
Có nhiều nguyên nhân có thể khiến kinh nguyệt biến mất. Trong đó, một số bệnh lý và rối loạn nội tiết thường gặp gồm:
3.1. Hội chứng buồng trứng đa nang chuyển hóa (PMOS)
Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, ước tính có khoảng 6–13% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản mắc PMOS.
Ngoài biểu hiện kinh thưa hoặc vô kinh, người bệnh có thể gặp một số dấu hiệu khác như mụn trứng cá, rậm lông, tăng cân hoặc khó có thai.
Điều cần lưu ý là tình trạng này không chỉ liên quan đến vấn đề phụ khoa mà còn có thể đi kèm với:
- Kháng insulin
- Đái tháo đường type 2
- Gan nhiễm mỡ
- Nguy cơ tim mạch lâu dài
Vì vậy, khi người bệnh vừa có rối loạn kinh nguyệt vừa xuất hiện những biểu hiện kể trên, việc đánh giá toàn diện về nội tiết và chuyển hóa là cần thiết.
3.2. Tăng prolactin máu
Một khối u tuyến yên nhỏ đôi khi có thể chỉ biểu hiện bằng tình trạng mất kinh do tăng tiết Prolactin.
Bên cạnh mất kinh, người bệnh có thể gặp các triệu chứng như tiết sữa bất thường, giảm ham muốn, đau đầu, nhìn mờ. Tuy nhiên, cũng có những trường hợp hoàn toàn không xuất hiện triệu chứng nào khác.
Nghiên cứu cho thấy tăng prolactin là nguyên nhân của khoảng 10–20% trường hợp vô kinh thứ phát.
Điều đáng mừng là phần lớn trường hợp prolactin máu đáp ứng rất tốt với điều trị nội khoa. Riêng những khối u lớn Macroadenoma có thể cần đến can thiệp phẫu thuật.
3.3. Suy buồng trứng sớm
Khoảng 1% phụ nữ dưới 40 tuổi bị suy buồng trứng sớm.
Ở giai đoạn đầu, nhiều người chỉ nghĩ mình đang gặp một đợt “rối loạn kinh nguyệt tạm thời”. Tuy nhiên, khi được kiểm tra, dự trữ buồng trứng có thể đã suy giảm đáng kể.
Việc phát hiện sớm tình trạng này rất quan trọng vì không chỉ liên quan đến khả năng sinh sản mà còn ảnh hưởng đến loãng xương và sức khỏe tim mạch.
Do đó, mất kinh kéo dài ở phụ nữ trẻ không nên chỉ được xem là một thay đổi tạm thời của chu kỳ kinh nguyệt.
3.4. Vô kinh vùng dưới đồi chức năng
Tình trạng này thường gặp ở những người:
- Giảm cân quá nhanh.
- Ăn kiêng nghiêm ngặt.
- Tập luyện cường độ cao.
- Stress kéo dài.
Trong những tình huống này, cơ thể có thể “tắt” chức năng sinh sản để tiết kiệm năng lượng, từ đó dẫn đến tình trạng mất kinh.
Nghiên cứu cho thấy vô kinh vùng dưới đồi chức năng có thể làm giảm mật độ xương ngay cả ở phụ nữ trẻ. Vì vậy, mất kinh trong bối cảnh giảm cân, ăn kiêng, luyện tập quá sức hoặc stress kéo dài cũng cần được quan tâm đúng mức.
4. Làm thế nào nếu bị mất kinh?
Khi gặp một trường hợp vô kinh, điều đầu tiên bác sỹ nghĩ đến không phải là xét nghiệm hormone, mà là:
“Liệu bạn có đang mang thai không?”
Mọi trường hợp vô kinh ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản đều cần được loại trừ thai trước tiên.
Sau khi đã loại trừ khả năng mang thai, bác sỹ mới tiếp tục xem xét các nguyên nhân khác thông qua những xét nghiệm như:
TSH, FT4, Prolactin, FSH, LH, Estradiol, Testosterone (khi nghi ngờ cường androgen)… cùng các cận lâm sàng khác tùy theo từng nhóm nguyên nhân.
Việc đánh giá theo từng bước như vậy giúp xác định nguyên nhân gây mất kinh và định hướng xử trí phù hợp cho từng người bệnh.
Một chu kỳ kinh nguyệt đều đặn là dấu hiệu cho thấy cả một “dàn nhạc hormone” trong cơ thể đang vận hành hài hòa. Vì vậy, nếu chu kỳ kinh nguyệt không đều hoặc tình trạng mất kinh kéo dài, hãy lắng nghe những thay đổi của cơ thể và gặp bác sỹ để được đánh giá nguyên nhân.
ThS. BS. Nguyễn Thị Xuân
Trung tâm Nội tiết – Đái tháo đường FAMILY
